ویندوز ویستا بیشتر به یک چیز معروف است: چندان سیستمعامل خوبی نبود. با وجود تازهتر بودن و داشتن اصلاحات طراحی متعدد، در سایهی ویندوز XP باقی ماند و با معرفی ویندوز ۷ تقریباً به فراموشی سپرده شد.
با این حال، ویستا ویژگیهای ارزشمندی داشت. این نسخه زمانی عرضه شد که بسیاری از کاربران تازه با رایانه آشنا شده بودند و همین باعث شد ویندوز جدید هیجانانگیز به نظر برسد. به همین دلیل شایستهی توجه است که برخی از قابلیتهایی که اغلب به ویندوز ۷ و نسخههای بعد نسبت داده میشوند، در واقع برای اولین بار با ویستا معرفی شدند.
استاندارد XML Paper Specification (XPS)
XPS یک فرمت سند ثابت مشابه PDF است. این فرمت تلاش مایکروسافت برای مدرنسازی فرآیند چاپ بود تا تمام اسناد در هر دستگاهی، از جمله پرینتر و نمایشگر، ظاهر یکسانی داشته باشند.
در ویستا، امکان ساخت و مشاهده فایلهای XPS فراهم شد. این فرمت از مقیاسپذیری بدون افت کیفیت گرافیکهای برداری و رندر شتابگرفته با GPU پشتیبانی میکند. مهمتر از همه، ویستا یک خط پردازش چاپ جدید معرفی کرد که خروجی باکیفیتتری نسبت به سیستم قدیمی GDI ارائه میداد.
اگرچه XPS هیچگاه به اندازه PDF محبوب نشد، اما همچنان در نسخههای جدید ویندوز پشتیبانی میشود و گاهی در محیطهای سازمانی که صرفاً از ویندوز استفاده میکنند دیده میشود.
کنترلهای والدین
اوایل دهه ۲۰۰۰ همزمان با همهگیر شدن رایانهها بود و مایکروسافت این موضوع را جدی گرفت. به همین دلیل، در ویستا مجموعهای از قابلیتهای امنیتی و حریم خصوصی اضافه شد که مهمترین آنها کنترل والدین بود. این قابلیت به والدین امکان میداد استفاده فرزندان از رایانه را نظارت یا محدود کنند. فیلتر وب ویستا از شاخصترین بخشهای این قابلیت بود و امکان مسدود کردن وبسایتها بر اساس دستهبندی (مانند محتوای بزرگسالان یا سایتهای شرطبندی) و همچنین مسدود کردن سایتهای خاص را فراهم میکرد.
امکان محدودسازی زمانی (Time Limits) نیز وجود داشت که مانع ورود کاربران در ساعتها یا روزهای مشخص میشد یا حتی اگر وارد سیستم بودند دسترسی آنها را قطع میکرد. قابلیت Game Restrictions امکان مسدود کردن بازیها بر اساس ژانر یا ردهبندی سنی را فراهم میکرد. Application Restrictions نیز اجازه میداد تنها برنامههای مشخصشده اجرا شوند. در نهایت، گزارش فعالیتها (Activity Reports) تمام رویدادهای حسابهای محدودشده را ثبت میکرد. در مجموع، این کنترلها در مقایسه با زمان عرضه بسیار جامع بودند.
سوپرفچ و ردیبست (SuperFetch & ReadyBoost)
SuperFetch فناوری مدیریت حافظهای بود که برنامههای پرکاربرد را از پیش بارگذاری میکرد تا هنگام اجرا سریعتر باز شوند. این قابلیت نسخه پیشرفتهتری از Prefetcher در ویندوز XP بود که فقط زمان بوت و اجرای اولیه برنامهها را بهبود میداد. SuperFetch الگوهای استفاده طولانیمدت را تحلیل میکرد و حتی قبل از اجرای برنامه آنها را در حافظه قرار میداد، تا اجرای آنها تقریباً فوری انجام شود.
ReadyBoost قابلیت مکملی بود که اجازه میداد از حافظه فلش خارجی مانند USB یا کارت SD به عنوان حافظه کش اضافی استفاده شود. در زمانی که SSD عمومیت نداشت، این ویژگی روشی ارزان برای افزایش سرعت سیستم بود و عملکرد SuperFetch را بهبود میبخشید.
مدل درایور نمایش ویندوز (WDDM)
WDDM معماری جدید درایور GPU بود که جایگزین مدل XDDM در ویندوز XP شد. این معماری موجب بهبود عملکرد، ثبات و قابلیتهای گرافیکی شد و هنوز هم در نسخههای جدیدتر ویندوز ادامه دارد.
WDDM 1.0 پردازش رندر را به GPU منتقل کرد و بار CPU را کاهش داد؛ این تغییر اساس گرافیک Aero در ویستا بود. حافظه ویدئویی مجازی، امکان جابهجایی دادههای استفادهنشده از VRAM به RAM، و قابلیت تعویض وظایف GPU بدون هنگ کردن دسکتاپ از دیگر پیشرفتها بودند. همچنین Direct3D 10 برای گرافیک سهبعدی پیشرفته معرفی شد.
بازنویسی کامل زیرساخت صوتی
علاوه بر گرافیک، زیرساخت صوتی ویندوز نیز در ویستا بهطور کامل بازنویسی شد. ویندوز XP از DirectSound استفاده میکرد که برای کاربران عادی مناسب بود اما برای تولیدکنندگان موسیقی با تأخیر بالا مشکل ایجاد میکرد.
در ویستا، معماری صوتی جدید با APIهای متنوع معرفی شد که انعطافپذیری و پایداری بیشتری داشت و تأخیر را کاهش داد. همچنین معماری صوتی جهانی (UAA) معرفی شد که نصب درایورها را سادهتر کرد.
شیءهای پردازش صوتی (APO) نیز اضافه شدند که امکان پردازش استاندارد صدا، مانند تقویت باس و یکسانسازی حجم صدا را فراهم میکردند.
تصادفیسازی چیدمان فضای آدرس (ASLR)
ASLR پیشرفت امنیتی بزرگی بود که با ویستا معرفی شد. این قابلیت آدرسهای حافظه مجازی که بخشهای مهم برنامه در آنها بارگذاری میشدند را تصادفی میکرد و حملات مبتنی بر سوءاستفاده از حافظه را بسیار دشوارتر میساخت.
پیش از ASLR، آدرس بارگذاری برنامهها و کتابخانهها ثابت بود و مهاجمان با دانستن محل دقیق کد، میتوانستند حملات عمومی طراحی کنند. ویستا با این ویژگی سطح امنیت را بهطور چشمگیری افزایش داد.
جستجوی ویندوز
ویستا سرویس نمایهسازی قدیمی و سنگین نسخههای پیشین را بازطراحی کرد. موتور نمایهسازی جدید که هنوز هم استفاده میشود، میتوانست نام فایل، محتوا و فرادادهها را در پسزمینه اسکن کند و جستجوها را بسیار سریعتر انجام دهد.
علاوه بر این، جستجو برای اولین بار مستقیماً در منوی استارت و اکسپلورر تعبیه شد و به یکی از پرکاربردترین قابلیتهای ویندوز تبدیل شد.
رمزگذاری درایو با BitLocker
BitLocker قابلیت رمزگذاری کامل دیسک بود که اجازه میداد تمام درایوها رمزگذاری شوند. این ویژگی یکی از مهمترین روشهای محافظت از دادهها در صورت سرقت یا گم شدن رایانه به شمار میرفت. بدون کلید رمزگذاری یا رمز عبور صحیح، دسترسی به دادهها غیرممکن بود.
اگرچه در زمان ویستا چندان شناختهشده نبود، اما بعدها با ویندوز ۱۰ و ویژگیهایی مانند TPM 2.0 و Secure Boot به صورت گسترده مورد استفاده قرار گرفت.
کنترل حساب کاربری (UAC)
UAC قابلیتی امنیتی بود که از تغییرات غیرمجاز در سیستم جلوگیری میکرد و هنگام انجام عملیات مهم تأیید کاربر را میخواست، حتی اگر کاربر مدیر سیستم بود.
این قابلیت خطر بدافزارهایی که نیاز به دسترسی مدیریتی داشتند را بهشدت کاهش داد. اگرچه در ویستا این اعلانها بسیار زیاد بودند و بعضی کاربران را آزار میدادند، بعدها امکان تنظیم سطح هشدار در ویندوز ۷ اضافه شد.
مدیر پنجره دسکتاپ (DWM) و رابط Aero
یکی از خاطرهانگیزترین ویژگیهای ویستا رابط Aero بود که جلوههای شیشهای، شفافیت و انعکاس ظریف به رابط کاربری اضافه میکرد. انیمیشنهای نرم هنگام باز و بسته شدن پنجرهها و قابلیت Windows Flip سهبعدی نیز تجربه کاربری را مدرنتر کرد.
DWM مسئول ترکیب محتویات پنجرهها در حافظه و ساخت تصویر نهایی دسکتاپ بود و از شتابدهی سختافزاری GPU استفاده میکرد تا بار CPU کاهش یابد.
گرچه بسیاری این ویژگیها را به ویندوز ۷ نسبت میدهند، اما Aero در ویستا معرفی شد. هرچند در ویندوز ۸ کنار گذاشته شد، اما برخی جلوههای شفافیت آن در ویندوز ۱۱ دوباره بازگشتهاند.
با وجود شهرت منفی ویستا و مشکلات عملکرد روی سختافزار ضعیف، این نسخه پایهگذار بسیاری از فناوریهای پیشرفتهای بود که بعدها در ویندوزهای جدیدتر توسعه یافتند.
