اگر از دسکتاپ لینوکس استفاده میشود، احتمالاً نام Wayland زیاد شنیده میشود و این پرسش پیش میآید که چرا جایگزین X11 شده و چه کاری باید برای سازگاری با آن انجام داد. Wayland بهتدریج در حال تبدیل شدن به استاندارد جدید گرافیک در لینوکس است و در بسیاری از موارد، بدون اینکه کاربر متوجه شود، همین حالا هم در حال استفاده است.
X11 چیست و چرا در حال حذف شدن است؟
سیستم X Window System که اغلب با نام X11 شناخته میشود، برای دههها نمایشگر اصلی دسکتاپهای لینوکس بوده است. X11 خودش یک رابط گرافیکی نیست، بلکه زیرساختی فراهم میکند تا محیطهای دسکتاپ و برنامهها بتوانند رابط گرافیکی داشته باشند.
X11 از دهه ۱۹۸۰ وجود داشته و آخرین نسخه اصلی آن (نسخه ۱۱) در سال ۱۹۸۷ منتشر شد. این سیستم ابتدا در MIT توسعه یافت و بعدها توسط X Consortium و سپس X.org نگهداری شد. محبوبیت X به دلیل استاندارد باز بودن آن بود و شرکتهایی مانند Sun Microsystems و Silicon Graphics از آن در ایستگاههای کاری علمی و مهندسی استفاده میکردند.
یکی از قابلیتهای خاص X11، شفافیت شبکهای (Network Transparency) بود؛ یعنی اجرای یک برنامه روی یک کامپیوتر و نمایش آن روی کامپیوتری دیگر از طریق شبکه.
با وجود این نوآوریها، X11 همواره به دلیل حجم زیاد، پیچیدگی و عملکرد نهچندان مطلوب مورد انتقاد بود. حتی سختافزارهای قدرتمند دهه ۸۰ و ۹۰ هم برای اجرای روان آن مشکل داشتند. با گذشت زمان و اضافه شدن افزونههایی مثل شتابدهی سهبعدی، ساختار اصلی X11 عملاً بدون تغییر باقی ماند و همین موضوع باعث شد در برابر نیازهای مدرن لینوکس، قدیمی به نظر برسد.
چرا Wayland در حال جایگزینی X11 است؟
پروژه Wayland در سال ۲۰۰۸ با هدف ساخت یک سیستم گرافیکی سبکتر، سریعتر و مدرنتر آغاز شد. تمرکز Wayland روی عملکرد بهتر، امنیت بالاتر و کاهش پیچیدگی است؛ موضوعی که بهویژه برای بازی، نمایشگرهای با نرخ تازهسازی بالا و سختافزارهای جدید اهمیت دارد.
در ابتدا، مهاجرت به Wayland کند بود، چون اغلب برنامهها برای X11 نوشته شده بودند. اما با گذشت زمان:
- ابزارکهای گرافیکی پرکاربرد مثل GTK و Qt به Wayland منتقل شدند.
- بسیاری از برنامههای متنباز بهسادگی دوباره کامپایل شدند.
- لایه سازگاری XWayland امکان اجرای برنامههای قدیمی X11 را داخل Wayland فراهم کرد (مشابه XQuartz در macOS).
به همین دلیل، امروز محیطهای دسکتاپ اصلی لینوکس کاملاً با Wayland سازگار هستند.
چگونه میتوان برای Wayland آماده شد؟
در اغلب موارد، نیازی به اقدام خاصی نیست. توزیع لینوکسی و محیط دسکتاپ، این تصمیم را بهصورت خودکار مدیریت میکنند.
با این حال:
- نگه داشتن سیستم بهروز از طریق مدیر بستهها بهترین و سادهترین راه آماده شدن است.
- در صورت تمایل به آزمایش دستی، میتوان از Weston (پیادهسازی مرجع Wayland) استفاده کرد.
مثلاً در اوبونتو یا دبیان:
sudo apt install westonپس از نصب، معمولاً در صفحه ورود، منویی برای انتخاب نشست (Session) وجود دارد که امکان انتخاب Wayland یا X11 (بهعنوان حالت جایگزین یا fallback) را میدهد. اگر سختافزار گرافیکی با Wayland سازگار نباشد، بازگشت به نشست X11 همچنان ممکن است.
کدام دسکتاپها و توزیعها همین حالا از Wayland استفاده میکنند؟
احتمال زیادی وجود دارد که Wayland از قبل در حال استفاده باشد:
- Ubuntu (با GNOME) بهصورت پیشفرض از Wayland استفاده میکند.
- Fedora سالهاست Wayland را بهعنوان پیشفرض ارائه میدهد.
- GNOME و KDE Plasma کاملاً از Wayland پشتیبانی میکنند.
- Xfce نیز بهتدریج در حال مهاجرت است.
- حتی WSLg در Windows Subsystem for Linux برای اجرای برنامههای گرافیکی لینوکس از Wayland استفاده میکند.
جمعبندی
Wayland بهوضوح در حال تبدیل شدن به هسته اصلی گرافیک لینوکس است. اگر توزیع یا محیط دسکتاپ هنوز بهطور کامل به Wayland مهاجرت نکرده باشد، این تغییر در آینده نزدیک رخ خواهد داد. با بهروزرسانی منظم سیستم و استفاده از محیطهای دسکتاپ مدرن، این گذار تقریباً بدون دردسر انجام میشود.
